پژوهش در حوزه مطالعات قرآنی، زمانی می‌تواند به نیازهای فکری جامعه پاسخ دهد که علاوه بر برخورداری از پشتوانه علمی و مستند، با پرسش‌های واقعی مخاطبان نیز ارتباط داشته باشد. موضوع زن در قرآن و برداشت‌های متفاوت از برخی آیات مرتبط با زنان، از جمله مباحثی است که در سال‌های اخیر محل بحث و پژوهش‌های مختلف قرار گرفته است.
در همین راستا، نسیبه براتی، طلبه سطح چهار حوزه علمیه خواهران در رشته تفسیر تطبیقی و پژوهشگر مدرسه علمیه فاطمیه(سلام‌الله‌علیها) درچه، در مقاله‌ای با عنوان «واکاوی معنای واژه حرث از دیدگاه مستشرقان و تطبیق با تفاسیر فریقین» به بررسی یکی از واژگان مورد استناد برخی مستشرقان در طرح شبهاتی درباره نگاه قرآن به زن پرداخته است.
این مقاله در هجدهمین جشنواره بانوی کرامت عنوان شایسته تقدیر کشوری را به خود اختصاص داده است.
در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه در اصفهان، این پژوهشگر از مسیر ورود خود به عرصه پژوهش، چگونگی شکل‌گیری ایده مقاله، دیدگاه برخی مستشرقان درباره واژه «حرث»، بررسی تفاسیر شیعه و اهل سنت، مهم‌ترین یافته‌های پژوهش و ضرورت پاسخ‌گویی علمی و پیش‌دستانه به پرسش‌های نسل جدید می‌گوید.
لطفاً خودتان را برای مخاطبان معرفی کنید و بفرمایید در چه مقطع و رشته‌ای تحصیل می‌کنید؟
بسم‌الله الرحمن الرحیم. بنده نسیبه براتی هستم و در حال حاضر در مقطع سطح چهار حوزه علمیه خواهران، در رشته تفسیر تطبیقی تحصیل می‌کنم.
چه شد که وارد مسیر پژوهش و نگارش این اثر شدید؟ ایده اولیه انتخاب این موضوع از کجا شکل گرفت؟
پایان‌نامه سطح سه بنده درباره شبهات مستشرقان بود و از این جهت با برخی آثار آنان، از جمله دایرة‌المعارف قرآن لیدن آشنایی پیدا کردم.
در یکی از مطالعاتم در این دایرة‌المعارف با شبهاتی از سوی مستشرقان درباره زنان مواجه شدم. نکته‌ای که برایم جالب بود، این بود که نمونه‌هایی مشابه این شبهات را از دختران نوجوانی که در کلاس‌های تبلیغی با آنها ارتباط داشتم نیز شنیده بودم.
همین مسئله باعث شد درصدد برآیم دیدگاه مفسران، چه شیعه و چه اهل سنت، را درباره این موضوع جمع‌آوری کنم و همچنین بررسی کنم که از منظر لغت‌شناسی چه پاسخی می‌توان برای این شبهه خاص ارائه داد.
چرا این موضوع برای شما اهمیت داشت و چه مسئله‌ای را در آن دنبال می‌کردید؟
همان‌طور که در پاسخ قبل اشاره کردم، نزدیکی میان دیدگاه برخی صاحب‌نظران غربی با شبهات و پرسش‌هایی که از سوی دختران نوجوان خودمان مطرح می‌شد، این فرضیه را برایم تقویت کرد که بخشی از این شبهات می‌تواند از فضای فکری و رسانه‌ای غرب تأثیر پذیرفته باشد.
از این رو، خواستم پاسخ صاحب‌نظران قرآنی به این شبهه را پیدا کنم تا بتوانم در جلساتی که با دختران دارم، پاسخی قانع‌کننده و علمی ارائه دهم.
به نظر من، پژوهش بیش از هر عرصه دیگری در عرصه تبلیغ کارآمد و ضروری است. با مخاطب عصر حاضر، به‌خصوص مخاطب نوجوان، بدون سند و علم متقن نمی‌توان هم‌سخن شد.
البته لازم است این نکته را نیز بیان کنم که زمانی درصدد تبدیل پژوهش‌هایم به یک گزارش نظام‌یافته و مقاله علمی شدم که یکی از استادان ما در سطح چهار از ما خواست مقاله‌ای با موضوع زنان در قرآن نگارش کنیم و من از این سابقه فکری و مطالعاتی در نگارش مقاله درسی خود استفاده کردم.
برای اینکه مخاطب عمومی بهتر با موضوع مقاله آشنا شود، بفرمایید واژه «حرث» در قرآن کریم دقیقاً به چه معناست و چرا بررسی این واژه اهمیت دارد؟
«حرث» به معنای زرع و محصول است و به صورت مجاز به معنای کشتزار نیز به کار می‌رود.
برخی مستشرقان این واژه را دارای بار معنایی منفی دانسته و از آن برداشتی مبنی بر وجود نگاه فرودستانه قرآن به زن ارائه کرده‌اند؛ در حالی که با توجه به استعمالات دیگر این واژه در قرآن، که در مواردی به زمین آباد و حاصلخیز و معانی دیگری با بار معنایی مثبت اطلاق شده است، نمی‌توان صرفاً با تکیه بر یک برداشت خاص، معنای منفی برای آن در نظر گرفت.
همچنین با توجه به سیاق آیات که بحث از فرزندآوری و تأثیر فرزندان در زندگی و آخرت انسان است، این واژه نه‌تنها بار منفی ندارد، بلکه نشان‌دهنده نقش حساس و پراهمیت زن در ادامه نسل پاک و لزوم توجه و مراقبت روحی و جسمی زنان توسط همسرانشان است.
چه مسئله یا ابهامی در دیدگاه برخی مستشرقان درباره واژه «حرث» وجود داشت که شما را به بررسی این موضوع ترغیب کرد؟
در چند دهه اخیر، پیدایش تفکرات و نحله‌های فمینیستی در غرب و در کنار آن فعالیت‌های قرآنی مستشرقان، باعث شده قرآن کانون پژوهش و مطالعات برخی فمینیست‌ها قرار گیرد.
برخی از آنان با این پیش‌فرض وارد این مطالعات می‌شوند که قرآن نگاهی مردسالارانه دارد و نسبت به زنان دیدگاهی تحقیرآمیز و فرودستانه ارائه می‌کند. ظاهر برخی از آیات نیز از نظر آنان موجب تقویت این برداشت شده است.
واژه «حرث» در عبارت «نِسَاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ» یکی از مواردی است که برای اثبات این دیدگاه مورد استناد قرار گرفته است.
برای نمونه، خانم راث رودد در مقاله‌ای درباره قرآن و زن، با بیان این مسئله معتقد است همان‌گونه که انسان‌ها مالک زمین و کشتزار هستند، در برداشت ارائه‌شده از این آیه، زنان نیز در جایگاه مملوک مردان قرار گرفته‌اند و مردان فاعل و اثرگذار و زنان منفعل و تحت کنترل مردان هستند؛ بنابراین از این منظر، آیه می‌تواند به عنوان نشانه‌ای از نگاه تحقیرآمیز قرآن به زن تلقی شود.
در جریان پژوهش، دیدگاه مستشرقان درباره این واژه را چگونه بررسی کردید و از چه منابعی استفاده کردید؟
یکی از منابع مهم مورد استفاده من دایرة‌المعارف قرآن لیدن بود که زیر نظر خانم مک‌اولیف در حال نگارش است و تاکنون چندین جلد آن منتشر شده است.
این دایرة‌المعارف موضوعات مختلفی را در قالب مقالاتی از نویسندگان مختلف دربرمی‌گیرد. البته لزوماً همه این مقالات درصدد ایجاد شبهه نیستند، اما بسیاری از آنها از منظر مطالعات قرآنی قابل نقد و بررسی هستند.
در جلد پنجم این دایرة‌المعارف، مقاله مورد نظر بنده در بیان نظرات مستشرقان درباره این موضوع وجود دارد. همچنین مقالات دیگری درباره جنسیت در قرآن و دیدگاه قرآن درباره زنان، از جمله آثاری از خان مارگوت بدران و دیگر مستشرقان، در این مجموعه وجود دارد که در فرآیند پژوهش مورد توجه قرار گرفت.
مهم‌ترین تفاوت میان برداشت برخی مستشرقان از واژه «حرث» و دیدگاه مفسران مسلمان چه بود؟
به نظر من، پیش‌فرض‌های نادرست برخی مستشرقان درباره قرآن، نقطه کانونی این تفاوت‌هاست.
اگر یک واژه و آیه در چارچوب مجموعه معارف قرآن، سیاق آیات، منابع لغوی و دیدگاه مفسران بررسی شود، می‌توان به نتیجه‌ای متفاوت از برداشتی رسید که بر اساس یک پیش‌فرض خاص شکل گرفته است.
وقتی دیدگاه تفاسیر فریقین، یعنی مفسران شیعه و اهل سنت، را بررسی کردید، چه اشتراکات یا تفاوت‌هایی مشاهده کردید؟
در تفاسیر شیعه و اهل سنت تصریح شده که این آیه در مقام بیان حکمت آفرینش زن نبوده تا تعبیر آن را تحقیرآمیز تلقی کنیم.
بلکه سیاق آیات نمایانگر آن است که آیه در مقام بیان رابطه زناشویی و تبیین هدف اصلی آن، یعنی حفظ نوع بشر و تولید نسلی پاک است.
مفسران با استناد به این آیه، بسیاری از لطایف اخلاقی در برخورد مرد با زن را استنباط کرده‌اند که نه‌تنها تحقیر زن نیست، بلکه بر رعایت حقوق زنان و توجه به انتخاب همسری شایسته تأکید دارد.
مهم‌ترین یافته پژوهش شما چه بود؟ اگر بخواهید نتیجه مقاله را برای مخاطبی که با مباحث تخصصی تفسیر آشنایی ندارد در یک یا دو جمله توضیح دهید، چه می‌گویید؟
اگر بخواهم نتیجه پژوهش را برای مخاطب عمومی بیان کنم، باید بگویم که آیه «نِسَاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ» در مقام تحقیر زن یا بیان جایگاه فرودستانه او نیست.
با توجه به سیاق آیات و دیدگاه مفسران شیعه و اهل سنت، این آیه در چارچوب رابطه زناشویی، فرزندآوری و حفظ نسل قابل فهم است و در کنار آن، نکات اخلاقی مهمی درباره توجه به زن و انتخاب همسر شایسته نیز می‌توان از آن استنباط کرد.
آیا در مسیر پژوهش به نکته‌ای رسیدید که برخلاف تصور اولیه شما باشد یا نگاهتان را نسبت به موضوع تغییر دهد؟
این پژوهش برای من روشن کرد که در مواجهه با آیات قرآن، نمی‌توان به برداشت‌های سطحی یا جدا از سیاق بسنده کرد؛ بلکه لازم است واژه، آیه، سیاق و دیدگاه‌های تفسیری در کنار یکدیگر بررسی شوند.
این تجربه، اهمیت پژوهش روشمند و مستند را برای من بیش از پیش آشکار کرد.
به نظر شما پژوهش در حوزه مطالعات قرآنی و پاسخ‌گویی علمی به دیدگاه‌های مستشرقان چه ضرورتی دارد؟
با توجه به اینکه چند دهه است جریان‌های مختلف فکری در غرب در زمینه اسلام‌ستیزی و اسلام‌هراسی فعالیت‌های گسترده‌ای دارند و این فعالیت‌ها نه‌تنها در جوامع غربی و میان جوانان اروپایی، بلکه از طریق رسانه‌های مختلف در میان جوانان و نوجوانان سایر جوامع نیز بازتاب پیدا می‌کند، لازم است پژوهشگران قرآنی علاوه بر پاسخ‌گویی به شبهات، گام دیگری نیز بردارند.
یعنی پیش از آنکه ذهن جوانان با شبهات تغذیه شود، به صورت پیش‌دستانه معارف والای قرآن و نگاه متعالی قرآن به زن را استخراج و با زبان مناسب در اختیار جوانان قرار دهند.
از نظر من، حوزه‌های علمیه مهم‌ترین رسالت خود را در معرفت‌بخشی به نسل نو دنبال می‌کنند. اگر معرفت و تصحیح اعتقادات به درستی انجام نشود، امر به معروف‌های رایج نیز نمی‌تواند نتیجه مطلوب را داشته باشد.
این پژوهش چه ظرفیت یا کاربردی برای پژوهشگران حوزه مطالعات قرآن و تفسیر دارد؟
این پژوهش می‌تواند نشان دهد که برای پاسخ‌گویی به یک شبهه قرآنی، صرفاً مراجعه به ترجمه یا یک برداشت اولیه کافی نیست؛ بلکه باید واژه از منظر لغت‌شناسی، آیه در چارچوب سیاق و دیدگاه مفسران در یک مطالعه تطبیقی بررسی شود.
همچنین مطالعه تطبیقی دیدگاه‌های تفسیری شیعه و اهل سنت در کنار بررسی دیدگاه‌های مطرح‌شده در مطالعات مستشرقان می‌تواند زمینه‌ای برای پژوهش‌های گسترده‌تر در حوزه زن و قرآن فراهم کند.
مهم‌ترین چالش شما در انجام این پژوهش چه بود و چگونه بر آن غلبه کردید؟
یکی از چالش‌های این مسیر، جمع‌آوری و بررسی دیدگاه‌های مختلف و قرار دادن آنها در یک چارچوب منسجم بود؛ چراکه موضوع، هم بُعد لغوی و تفسیری داشت و هم نیازمند بررسی دیدگاه‌های مستشرقان بود.
تلاش کردم با مراجعه مستقیم به منابع و مقایسه دیدگاه‌ها، از برداشت‌های غیرمستند فاصله بگیرم و نتیجه پژوهش را بر پایه منابع علمی تنظیم کنم.
دریافت عنوان «شایسته تقدیر کشوری» در هجدهمین جشنواره بانوی کرامت چه احساسی برای شما داشت و این موفقیت را حاصل چه عواملی می‌دانید؟
البته این موفقیت تنها و تنها لطف خداوند بود.
فراهم کردن بستر این فعالیت‌ها در جمهوری اسلامی را ما از خون شهیدان و مجاهدت‌های امام راحل و امام شهیدمان داریم و خود را همیشه مدیون آنها می‌دانیم.
این عناوین و برگزیدگی‌ها در من حس عذاب وجدان از توانایی داشتن و شرمندگی از کم‌کاری‌هایم ایجاد می‌کند.
به هر حال، از مسئولان بزرگواری که این بستر رقابت و اثبات توانایی‌ها را برای طلاب و استادان فراهم می‌کنند، سپاسگزارم.
اگر بخواهید یک توصیه به طلابی که تازه وارد مسیر پژوهش شده‌اند داشته باشید، چه می‌گویید؟
به گفته استاد من، اگر می‌خواهید در پژوهش و نوشتن موفق باشید، هرچه زودتر یک پژوهش بد بنویسید.
همین که وارد این عرصه شوید و بنویسید، به‌تدریج اشکالاتتان مشخص می‌شود و می‌توانید آنها را برطرف کنید و انگیزه‌تان نیز بیشتر خواهد شد.
هدفمند و باانگیزه بنویسید و در تمام مراحل نویسندگی، پژوهش و تحصیل، توکل بر خداوند و توسل به ائمه علیهم‌السلام داشته باشید که به علم شما برکت و عمق می‌بخشد، ان‌شاءالله.
نظر شما